22 Δεκεμβρίου 2014

Ψυχοθεραπεία και Δημιουργική Διεργασία


 Μέσω της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας σου δίνεται η δυνατότητα να ανάγεις τον τρόπο με τον οποίο υπάρχεις, σχετίζεσαι, αγαπάς, μεγαλώνεις, δημιουργείς, μαθαίνεις... την ίδια σου τη ζωή, σε τέχνη. Η διεργασία, άλλωστε, έχει πολλά κοινά στοιχεία με τον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες δημιουργούν, ενυπάρχουν, και ερμηνεύουν τα δικά τους έργα τέχνης. Ο Albert Rothenberg μεταφέρει τις σκέψεις του για το πως η καλλιτεχνική και η ψυχοθεραπευτική διεργασία ακολουθούν παράλληλους δρόμους έκφρασης μέσω της υπαρξιακής δημιουργίας στο βιβλίο του The Creative Process of Psychotherapy.


 



"Η εικόνα δεν προσχεδιάζεται ούτε προκαθορίζεται εξ' αρχής, μάλλον ακολουθεί την κινητικότητα της σκέψης καθώς δημιουργείται. Αφού τελειώσει, αλλάζει κι άλλο, αναλόγως την κατάσταση στην οποία βρίσκεται εκείνος που την κοιτά. Μία εικόνα ζει τη ζωή της σαν ένα ζωντανό πλάσμα, που υποβάλλεται στις αλλαγές τις οποίες μας επιβάλλει η καθημερινότητα."
-Pablo Picasso

"Τελευταία νιώθω ότι βλέπω και βιώνω πράγματα στα οποία δεν έδινα σημασία παλαιότερα. Βλέπω καινούργιους δρόμους όταν οδηγώ το αυτοκίνητό μου, και πραγματικά πρόσεξα τα πουλιά πάνω σε ένα δέντρο. Όταν ήρθα στη δουλειά τις προάλλες παρατήρησα καθώς έμπαινα μέσα, μέρη του διαδρόμου που ποτέ δεν είχα συνειδητοποιήσει πως υπήρχαν. Και οι άνθρωποι - ακούω διαφορετικά πράγματα σε όσα λένε. Αντί να αποχωρώ όταν νιώθω απειλημμένος, επιλέγω να παραμείνω."
-Πελάτης στην Ψυχοθεραπεία
  
*Rothenberg, A. (2014). The Creative Process of Psychotherapy. MD: IPI Publishers
** Εικόνα:  Josep Moncada - L' art per l'art


Άννα Πολεμικού, Ph.D. 
Νευροψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
(προσωποκεντρικης προσέγγισης)


πληροφορίες/επικοινωνία: 
 
  6937804644 / 21 3030 1465

18 Δεκεμβρίου 2014

Οδηγός Επιβίωσης: Αλκοόλ και Εορταστική Περίοδος

Ο ερχομός της εορταστικής περιόδου συνήθως σηματοδοτεί την αύξηση των κοινωνικών εκδηλώσεων, δεξιώσεων και των πάρτυ. Η μία πρόποση διαδέχεται την άλλη, και το αλκοόλ -περισσότερο από κάθε άλλη εποχή του χρόνου- είναι ευκολότερα διαθέσιμο σε άφθονες ποσότητες για όλους. 

Μέσα σε αυτό το κλίμα γενικότερης ευδιαθεσίας και χαλάρωσης δεν είναι σπάνιο πολλοί να επιδίδονται σε πιο παρορμητικές και ριψοκίνδυνες συμπεριφορές σχετιζόμενες με την κατανάλωση αλκοόλ.


Αλκοολικά... Ατυχήματα
Δυστυχώς, κάποιες εορταστικές προβλέψεις είναι εξαιρετικά... προβλέψιμες. Η περίοδος των εορτών αυξάνει τις πιθανότητες θνησιμότητας σε σχετιζόμενα με το αλκοόλ ατυχήματα απ΄ ότι οποιαδήποτε άλλη περίοδος του χρόνου. 

Στατιστικές μελέτες καταδεικνύουν ότι τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά, διπλασιάζεται ή και τριπλασιάζεται ο αριθμός των ανθρώπων που χάνουν τη ζωή τους σε τροχαία δυστυχήματα, συγκριτικά με αντίστοιχες περιόδους κατά την υπόλοιπη διάρκεια του έτους. Εξ΄αυτών, 40% είχαν καταναλώσει αλκοόλ, εν αντιθέσει με ένα ποσοστό 28% για όλη την υπόλοιπη διάρκεια του Δεκέμβρη.

Το να βλέπεις μια οικογένεια να υφίσταται την απώλεια ενός μέλους της εξαιτίας μιας τραγωδίας σχετιζόμενης με το αλκοόλ, είναι μια εξαιρετικά σπαραχτική σκηνή, που υπενθυμίζει πόσο εύκολα μπορεί να μετατραπεί μια ευτυχισμένη εορταστική ατμόσφαιρα σε εφιάλτη. 

Η οδήγηση υπό την επήρρεια αλκοόλ αποφεύγεται 100 τοις εκατό. Είναι χρέος και ευθύνη όλων μας, αυτές τις μέρες να αποτρέψουμε τέτοιου είδους τραγωδίες. 

Οι σχετιζόμενοι με το αλκοόλ τραυματισμοί της εορταστικής περιόδου δεν προξενούνται αποκλειστικά από τροχαία ατυχήματα, όπως εικάζουν πολλοί. Το αλκοόλ επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων, τον οπτικο-χωρικό συντονισμό, την ταχύτητα αντίδρασης, κ.ο.κ. Επομένως, σοβαροί τραυματισμοί μπορούν να προκληθούν και από τη χρήση ηλεκτρικών εργαλείων, την εγκατάσταση ηλεκτρικών συσκευών και ειδών εορταστικού στολισμού, το σκαρφάλωμα σε σκάλες για το στολισμό της στέγης του σπιτιού ή της κορυφής του Χριστουγεννιάτικου δέντρου, κ.ο.κ. 

Μακροπρόθεσμα, η κατάχρηση αλκοόλ μπορεί να οδηγήσει σε υπέρταση ή ακόμα και να προκαλέσει βλάβη στην καρδιά. Τα άτομα που πάσχουν από καρδειοαγγειακά νοσήματα μπορούν να υποβάλλουν τον οργανισμό τους σε μεγάλη πίεση εάν πιούν ή φάνε υπερβολικά κατά τη γιορτινή περίοδο. Μάλιστα, κάποιοι άνθρωποι μπορούν να προκαλέσουν στους εαυτούς τους το "σύνδρομο της εορταστικής καρδιάς" (“holiday heart syndrome”). Πρόκειται για μία κατάσταση κατά την οποία προκαλούνται καρδιακές αρρυθμίες εξαιτίας -κυρίως- της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ από υγιή, κατά τα άλλα, άτομα. 


ΑΠΟΛΑΥΣΕ ΤΗ ΓΙΟΡΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΜΕ ΑΣΦΑΛΕΙΑ

Προστάτευσε τη Νηφαλιότητά σου

1. Προτού Πας στη Δεξίωση
  • Προαποφάσισε πόσο αλκοόλ θα καταναλώσεις. Τήρησε την απόφασή σου. 
  • Πρόσφερε ένα μη-αλκοολούχο δώρο στον οικοδεσπότη. Αντί για το καθιερωμένο μπουκάλι κρασί, πρόσφερε μία ποικιλία πολυτελών τσαγιών, ζεστής σοκολάτας, μείγματα καφέ, ή μη-αλκοολούχα κοκτέηλ. Με αυτόν τον τρόπο θα ξέρεις ότι θα υπάρχουν στη διάθεσή σου μη-αλκοολούχες επιλογές.   
  • Προγραμμάτισε πώς θα επιστρέψεις σπίτι. Φρόντισε να έχεις εναλλακτικές σε περίπτωση που εσύ ή/και ο εντεταλμένος οδηγός πιείτε παραπάνω από όσο υπολόγιζες.  
  • Κράτα αρκετά χρήματα για την περίπτωση που χρειαστείς ταξί ή μια διανυκτέρευση σε κοντινό ξενοδοχείο.
 2. Κατά τη διάρκεια της Δεξίωσης
  • Πιές με ρέγουλα. Ενημερώσου για τη βασική μονάδα μέτρησης αλκοόλ και περιορίσου σε μία μονάδα ανά ώρα.
  • Αραίωσε τα διαστήματα μεταξύ της κατανάλωσης ποτών: (α) φρόντισε κάθε δεύτερο ποτό που πίνεις να είναι μη-αλκοολούχο, (β) κάνε διαλείμματα ενδιάμεσα καταναλώνοντας νερό, χυμούς, ή μη-αλκοολούχα κοκτέηλ. 
  • Μην πίνεις βιαστικά. 
  • Αξιοποίησε τη μοντέρνα τεχνολογία. Εγκατάστησε εφαρμογές στο κινητό σου τηλέφωνο ώστε να έχεις άμεση έμπνευση αποτροπής από το αλκοόλ τη στιγμή που τη χρειάζεσαι. Η μοντέρνα τεχνολογία καθιστά κάτι τέτοιο ιδιαίτερα εύκολο (μέσω android ή iPhone), και υπάρχει πλήθος εφαρμογών από τις οποίες μπορείς να επιλέξεις. 
  • Απόρριψε τις πιέσεις για κεράσματα. Αν κρίνεις ότι έχεις ήδη αγγίξει το προσωπικό σου όριο κατανάλωσης, αρνήσου ευγενικά. Κάποια μέλη της οικογένειάς σου, φίλοι, ή άλλοι καλεσμένοι μπορεί να γίνουν πολύ επίμονοι στην προσπάθειά τους να σε πείσουν να συνεχίσεις να πίνεις, ιδιαίτερα εάν έχουν πιεί και οι ίδιο αρκετά. Προσχεδίασε κάποια απάντηση υπεκφυγής όπως "Αύριο δουλεύω νωρίς", "Έχω προγραμματίσει προπόνηση για αύριο", κ.ό.κ. 
  • Δε χρειάζεται να εξηγείς. Αρκετοί θα ζητήσουν να μάθουν γιατί δεν πίνεις. Βοηθά το να έχεις έτοιμη μία απάντηση. Δεν έχεις καμία υποχρέωση να αφηγηθείς την προσωπική σου ιστορία σε κανέναν. Απλά πες: "Δεν πίνω αλκοόλ" και αρνήσου, κατόπιν, να προβείς σε λεπτομερότερη συζήτηση. 
  • Απευθύνσου σε έναν σύμβουλο/ψυχοθεραπευτή εάν δυσκολευτείς να συμμορφωθείς με το όριο κατανάλωσης που είχες αποφασίσει να τηρήσεις, ώστε να διερευνήσετε από κοινού τη σχέση που έχεις με το αλκοόλ. 
  • Αποχώρησε αμέσως αν έχεις ιστορικό κατάχρησης και αρχίσεις να φιλοξενείς ιδέες υποτροπής. Φρόντισε να προβείς σε άμεσα βήματα ώστε να προστατεύσεις την νηφαλιότητά σου. Αυτό θα μπορούσε λ.χ. να συμπεριλαμβάνει το να επικοινωνήσεις τον ψυχοθεραπευτή σου, ή να παραβρεθείς σε ομάδα στήριξης (π.χ. Ανώνυμοι Αλκοολικοί). .
  • Μην οδηγήσεις εάν έχεις πιει. Μην ξεχνάς ότι μεθυσμένος είσαι επικίνδυνος όχι μόνο για τον εαυτό σου, αλλά και για όλους τους άλλους πάνω στην άσφαλτο.  
  • Ξέχνα τις "γρήγορες θεραπείες". Δεν υπάρχουν. Είναι μύθος ότι ο καφές ή ένα κρύο ντους εξαλείφουν το αλκοόλ από το αίμα. Ναι μεν μειώνουν τη ληθαργικότητα, αλλά δεν επαναφέρουν τις δεξιότητες λήψης αποφάσεων ή συντονισμού. Το σώμα χρειάζεται χρόνο για να μεταβολίσει το αλκοόλ και να επιστρέψει στη φυσιολογικότητά του. 
  • Αναζήτησε τον εντεταλμένο οδηγό. Μην ξεχνάς ότι ο εντεταλμένος οδηγός πρέπει να είναι εκείνος που δεν έχει πιει καθόλου, όχι εκείνος που έχει πιεί το λιγότερο αλκοόλ.
  • Προγραμμάτισε να φύγεις νωρίς. Όσο πλησιάζει το τέλος της δεξίωσης, τόσο αυξάνεται και η κατανάλωση αλκοόλ από τους εναπομείναντες παραβρισκόμενους. Οπότε, φύγε νωρίς. Ούτε οι μεθυσμένοι είναι διασκεδαστικοί για τους νηφάλιους, ούτε το αντίστροφο, οπότε δε θα χάσεις και πολλά. Προγραμματίζοντας από πριν να κάνεις κάτι άλλο μετά από ένα πάρτυ ή μια δεξίωση μπορείς να σε αποτρέψεις από το να πιείς παραπάνω από όσο πρέπει και θα σε βοηθήσει να περιορίσεις την προσωπική σου κατανάλωση αλκοόλ. (λ.χ. αγόρασε εισητήρια για το σινεμά ή για μια βραδινή παράσταση, ώστε να αποφύγεις να μπεις στον πειρασμό να πιείς παραπάνω). 
Προστάτευσε τη Νηφαλιότητα των Καλεσμένων σου
Εάν είσαι ο οικοδεσπότης ενός πάρτυ ή μιας δεξίωσης όπου θα σερβίρεται αλκοόλ, τα ακόλουθα βήματα θα σε βοηθήσουν διασφαλίσεις την άνεση των καλεσμένων σου, και το αλκοόλ να μη γίνει αιτία προβλημάτων:
  • Ποτέ μην πιέζεις κάποιον να πιεί.
  • Μερίμνησε για τη διαθεσιμότητα εναλλακτικών, μη-αλκοολούχων ποτών και ροφημάτων.
  • Φρόντισε να υπάρχει αρκετό φαγητό για τους καλεσμένους σου.
  • Σταμάτησε να σερβίρεις αλκοόλ τουλάχιστον μία ώρα πριν από τη λήξη της δεξίωσης.
  • Απότρεψε τους μεθυσμένους καλεσμένους από το να πιούν παραπάνω (προσφέροντάς τους εναλλακτικά, μη-αλκοολούχα ροφήματα)
  • Μην αφήσεις κανέναν καλεσμένο να οδηγήσει σπίτι μεθυσμένος.

Δώσε Σωστά Πρότυπα στα Παιδιά

Η εορταστική περίοδος προσφέρει μία εξαιρετική ευκαιρία για τους γονείς να υποδείξουν το ρόλο που θα πρέπει να έχει το αλκοόλ στις εορταστικές εκδηλώσεις. Τα παιδιά είναι στενοί παρατηρητές της συμπεριφοράς των ενηλίκων. Επηρεάζονται εντονότερα από ενέργειες παρά από λόγια. Με το δικό σου πρότυπο, μπορείς να περάσεις το μήνυμα ότι το αλκοόλ δε χρειάζεται να είναι το βασικό συστατικό καλοπέρασης σε γιορτινές περιστάσεις

Εάν σε προβληματίζει η σχέση που έχεις εσύ ή κάποιος άνθρωπος που νοιάζεσαι με το αλκοόλ, απευθύνσου σε ειδικό για να εξιχνιάσεις τί συμβαίνει και να αναζητήσεις βοήθεια.

Οι ημέρες γιορτινής διασκέδασης θα διατηρηθούν ως οδηγός ζωής στη μνήμη των παιδιών σου.. Φρόντισε, λοιπόν, να τους χαρίσεις ασφαλείς και όμορφες γιορτινές αναμνήσεις προφυλάσσοντας  τον εαυτό σου, τους καλεσμένους σου, και τα ίδια τα παιδιά σου, από τις συνέπειες της κατάχρησης του αλκοόλ.

Ευχές για Ασφαλείς Γιορτές!

Άννα Πολεμικού, Ph.D.
Νευροψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
(προσωποκεντρικης προσέγγισης)


πληροφορίες/επικοινωνία: 
 
  6937804644 / 21 3030 1465

12 Δεκεμβρίου 2014

Το Μαγικό Ορόσημο: Υπάρχει Άγιος Βασίλης;

Πρέπει να ήμουν τεσσάρων χρονών όταν πρωτο-υποψιάστηκα ότι κάτι τρέχει με τον Άι-Βασίλη. Όταν, λοιπόν, εμφανίστηκε καταμεσίς στο σαλόνι, ντυμένος στα κόκκινα, προσπαθώντας να μαγέψει την ατμόσφαιρα για μένα και τα παιδο-ξάδελφα που είχαν κατακλύσει το σπίτι, δίστασα να τον πλησιάσω. Αυτός ο Άι-Βασίλης δε μου γέμιζε το μάτι... Μέχρι που αναγνώρισα τη φωνή... - του παππού μου...! Ήταν, βλέπεις, ο Παππούς - Άι-Βασίλης!" Κι αφού έγινε μέσα μου ο συγκερασμός των δύο προσώπων, έτρεξα αμέριμνη να διεκδικήσω τη (δικαιωματική μου) θέση μέσα στην αγκαλιά του. 
 
Αυτή είναι η  προσωπική ιστορία του τρόπου με τον οποίο εγώ τακτοποίησα τον Άγ. Βασίλη μέσα μου. Έχω χάσει τον παππού μου εδώ και πολλά χρόνια, αλλά στη δική μου ψυχή -χωρίς ποτέ τα δύο πρόσωπα ή έννοιες να γίνουν ταυτόσημα- ο παππούς μου εξακολουθεί να έχει ένα κομμάτι του Άι-Βασίλη, κι ο Άι-Βασίλης ένα κομμάτι του παππού μου. Φυσικά, ο δικός μου τρόπος είναι ενδεικτικός του πως το κάθε παιδί συμβολοποιεί μοναδικά μέσα του την έννοια του Άι Βασίλη, και δε θα μπορέσει να καλύψει οποιοδήποτε άλλο παιδί προβληματιστεί για την ταυτότητα ή την ύπαρξή του. Ούτε καν -κάποια μέρα- το δικό μου το παιδί. 

Φέτος είναι η πρώτη χρονιά που ο εμβληματικότερος Άι-Βασίλης των παιδικών μας χρόνων, ο Βρεττανός John Moore, δε βρίσκεται πια ανάμεσά μας. Αναρωτιέμαι αν στην ανακοίνωση της είδησης του θανάτου του John Moore (ή κατά κόσμον, Άι-Βασίλη) έσπευσες να σβήσεις την τηλεόραση . Ή αν ξερόβηξες για να καλύψεις τον ήχο. Ή αν αναρωτήθηκες σιωπηρά τί απ' όλα αυτά πρόλαβε να ακούσει, και πως συγκράτησε αυτή την πληροφορία ο γιός ή η κόρη σου. Σκέψου ότι στην ίδια θέση, εκείνη την ημέρα βρέθηκαν παγκοσμίως εκατοντάδες μητέρες σαν κι εσένα, που αναγκάστηκαν να αναρωτηθούν πολύ νωρίτερα απ' ότι υπολόγιζαν: "Τί θα πω στο παιδί μου όταν με ρωτήσει για τον Άι-Βασίλη;" 

Εδώ θα βρεις κάποιες πρακτικές προτάσεις, που εύχομαι να σε εμπνεύσουν να τις προσαρμόσεις στη δική σου ιδιοσυγκρασία, το ύφος, και στη στάση ζωής που έχεις επιλέξει για εσένα και την οικογένειά σου.

"Μαμά, αλήθεια... Υπάρχει Άγιος-Βασίλης;" 

Πρόκειται για ένα φορτισμένο ερώτημα, κι η δική σου απάντηση έχει τη δύναμη να ενδυναμώσει ή να συνθλίψει το πνεύμα του παιδιού σου (και του αδελφού ή της αδελφής του, που θα εισπράξει τις συνέπειες της απάντησής σου από δεύτερο χέρι). 

Η αλήθεια είναι ότι τα σημερινά παιδιά έχουν πρόσβαση σε πολλές πληροφορίες, κι αυτός είναι ένας από τους λόγους που μεγαλώνουν πολύ γρηγορότερα. Το θέμα της ύπαρξης ή της μη-ύπαρξης του Άγ. Βασίλη, μπορεί να τεθεί μεταξύ συμμαθητών και φίλων από πολύ μικρή ηλικία, θέτωντας πολλά διλήμματα στο γονέα που καλείται να δώσει μία ικανοποιητική απάντηση. 

Μπορεί να ανήκεις στους γονείς που θέλουν να παρατείνουν τη μαγεία όσο γίνεται περισσότερο -πράγμα δύσκολο εάν το παιδί εισπράττει μπερδεμένα μηνύματα από το ευρύτερο περιβάλλον του.

Ίσως, πάλι, να ανήκεις στους γονείς που προτιμούν την πραγματιστική οδό της γυμνής αλήθειας. Άλλωστε, αν δεν υπάρξει ποτέ Άι-Βασίλης στο σπίτι, η αποκάλυψη της μη-ύπαρξής του έχει μηδαμινές πιθανότητες να προξενήσει τραύμα σχετιζόμενο με την "απώλειά" του στον ψυχισμό του παιδιού. 

Ύστερα, τίθεται το ερώτημα της εμπιστοσύνης. Μπορεί να μου πεις: Μα δε θέλω να λέω ψέματα στα παιδιά μου. Θέλω να τους λέω την αλήθεια, με τρόπο αντίστοιχο της ηλικίας τους. Είναι θέμα εμπιστοσύνης. Πώς αλλιώς θα τα μάθω να υπηρετούν την αλήθεια; 

Οι έρευνες καταδεικνύουν ότι ένα παιδί μπορεί να διακρίνει μεταξύ ενός ψέματος και την καλή πρόθεση κάποιου να διεγείρει τη φαντασία του. Σημασία δεν έχει το αν κάτι είναι αληθοφανές ή όχι βάσει της φυσικής νομοτέλειας, αλλά το κατά πόσο εξυπηρετεί τις ανάγκες και τις καταστάσεις. Ωστόσο, καταλαβαίνω ότι μπορεί να θέλεις να βρεις τη δική σου ισορροπία γύρω από το πώς θα υποστηρίξεις και θα καλλιεργήσεις αυτές τις έννοιες σαν γονέας.

Όλοι οι παραπάνω προβληματισμοί είναι έγκυροι, και η καταλληλότερη απόφαση είναι θέμα προσωπικής προτίμησης ή οικογενειακής φιλοσοφίας. 

Το "Μαγικό Αναπτυξιακό Ορόσημο"

Η στιγμή, όμως, που το παιδί σου, θα εναποθέσει στη δική σου διακριτική ευχέρεια το συγκεκριμένο αναπτυξιακό ορόσημο της αποκάλυψης της φύσης του Άγ. Βασίλη είναι κρίσιμη. Σηματοδοτεί το στάδιο όπου το παιδί τολμά να επαναπροσδιορίσει το τί είναι φανταστικό και τί πραγματικό. Η διχοτομία στο ερώτημα ίσως, τελικά, και να μην αφορά μόνο τον Άγ. Βασίλη. Ίσως να αφορά τη δημιουργικότητα και τη φαντασία, και το πώς αυτά συνυπάρχουν με τις πιο ρεαλιστικές όψεις του κόσμου. Ίσως, ακόμη, και να αφορά τη διασφάλιση της επαφής με το παιδικό κομμάτι του αναπτυσσόμενου εαυτού μας, για όλη μας την υπόλοιπη ζωή. Με άλλα λόγια, ο Άγ. Βασίλης, μέσα από αυτό το ερώτημα, ενδέχεται να γίνει ένα σύμβολο που εμπεριέχει πολλά νοήματα στο τώρα και πολλές προεκτάσεις για το μέλλον.

ΟΔΗΓΟΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ: ΠΩΣ ΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

1. Για το Προσχολικό Παιδί
 Αν πρόκειται για ένα πολύ μικρό παιδί, η ασφαλέστερη προσέγγιση είναι να στρέψεις το ερώτημα πίσω στο ίδιο το παιδί: "ΕΣΥ τί πιστεύεις;".  Θα καταλάβεις πόσο πολύ θέλει να εμβαθύνει από το πόσο εύκολα ή δύσκολα θα αποσπαστεί η προσοχή του κατά την απάντησή του. Το πιθανότερο είναι ότι θα πει δυο κουβέντες, και μετά μιλήσει για κάτι άλλο, εώς ότου απομακρυνθεί το ίδιο από το ερώτημα. Και κάπου εκεί θα σημάνει και η λήξη της συζήτησης περί Άι-Βασίλη για λίγο, τουλάχιστον, καιρό. 

2. Βλέποντας το Ερώτημα να Ωριμάζει
Πιθανόν το ερώτημα να τεθεί ξανά τον επόμενο χρόνο. Εμπιστεύσου το ένστικτό σου, και αφουγκράσου τις ανάγκες του παιδιού σου. Αν ρωτήσεις "Εσύ τι πιστεύεις;" και διακρίνεις ότι ναι μεν το παιδί έχει τις αμφιβολίες του, αλλά δεν είναι έτοιμο ακόμα να εγκαταλείψει εντελώς την ιδέα του Άι-Βασίλη, δε χρειάζεται ούτε να επιβεβαιώσεις ούτε να αρνηθείς τίποτα. Αρκεί να ακούσεις τις επεξηγήσεις του αντηχώντας "Ναι, μου ακούγεται λογικό έτσι όπως το λες".  

3. Η Στιγμή της Αποκάλυψης
Αναπόφευκτα, όμως, κάποια στιγμή θα επανέλθει η συζήτηση, και θα καταλάβεις ότι το παιδί είναι έτοιμο να πάει παρακάτω. Όταν συμβεί αυτό, θα πρέπει να είσαι κι εσύ έτοιμη (ή έτοιμος). H Zina Harrington προτείνει μία λύση για να πεις την αλήθεια, κοιτώντας χαμογελαστά το παιδί σου, και γνωρίζοντας ότι αυτό που θα του αποκαλύψεις πρόκειται να σφραγίσει τη μετάβασή του σε ένα συναρπαστικό αναπτυξιακό ορόσημο.
"Καρδούλα μου, είμαι τόσο περήφανη για σένα! Επιτέλους, ανακάλυψες το μαγικό μυστικό των Χριστουγέννων. Το ήξερα πως θα τα καταφέρεις! Πόσο συναρπαστικό! Τώρα θα γίνεις κι εσύ κομμάτι της μαγείας του Άγιου Βασίλη, και θα κάνεις όλα αυτά τα μυστικά μαγικά για τον μικρό σου αδελφό. Τί ωραία!! Τα φετινά Χριστούγεννα θα είναι τόσο, μα τόσο διασκεδαστικά!!" 
Ο ενθουσιώδης τόνος της φωνής σου, ένα συνωμοτικά παιχνιδιάρικο κλείσιμο του ματιού, θα κάνουν όλη τη διαφορά, προσθέτοντας μιαν απρόσμενη διάσταση στη σκέψη και το συναίσθημα του παιδιού. Σύντομα, όλο αυτό θα μεταμορφωθεί σε περηφάνεια στη σκέψη ότι πλέον γνωρίζει και συμμετέχει σε αυτό το οικουμενικό, καλά φυλαγμένο μυστικό. Αναγνωρίζοντας ότι του έχεις εμπιστευτεί την ευθύνη να διατηρήσει ζωντανό το πιο καλά κρυμμένο μυστικό του κόσμου, και εναποθέτωντάς του αρμοδιότες στην προσπάθεια διατήρησης και εξάπλωσης του πνεύματος των Χριστουγέννων, θα ενισχυθεί η αυτοπεποίησή του, και το αίσθημα της προσφοράς και της δημιουργίας. 

4. Το Μήνυμα των Ημερών
Αν πρόκειται για ένα πιο ώριμο, πιο έτοιμο, πιο υποψιασμένο, ή πιο μεγάλο παιδί (συνήθως στην προεφηβεία), και διαισθανείς ότι αναζητά να του μεταφέρεις ένα πιο γήινο μήνυμα μέσα από αυτή τη συζήτηση, μπορείς να επεκταθείς, (π.χ. κάνοντας αναφορά στο πρόσωπο που Αγίου Βασιλείου). 

Μπορείς να διευκρινίσεις ότι ο Άι-Βασίλης δεν είναι απλά ένας άντρας με γεννειάδα και κόκκινο κουστούμι που πέφτει από την καμινάδα, αλλά συμβολίζει πολλά περισσότερα πράγματα. [Π.χ., Ο Άγιος (Μέγας) Βασίλειος, ο οποίος έζησε στην Καππαδοκία και αφιέρωσε τη ζωή του στο να υπηρετεί τον συνάνθρωπο. Υπήρξε ο εμπνευστής και ο πρώτος δημιουργός της οργανωμένης φιλανθρωπίας. Η παράδοση του να προσφέρουμε δώρα στους ανθρώπους χωρίς την προσδοκία ανταλλάγματος, ακριβώς όπως έκανε κι εκείνος, διατηρεί ζωντανό το γενναιόδωρο πνεύμα του, κ.ο.κ.].

Η γιορτινή περίοδος των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, είναι μια ευκαιρία να μάθουν τα παιδιά να δίνουν και να δέχονται με την ίδια γενναιοδωρία. Προσφέρει τη δυνατότητα να δημιουργηθούν οικογενειακές παραδόσεις, και δίνει αφορμές για να φτιάξετε οικογενειακές αναμήσεις. Αγκάλιασε, λοιπόν, το πνεύμα των ημερών, μη φοβάσαι να εμπιστευτείς την καθοδήγηση του παιδιού σου, και αφέσου κι εσύ στη μαγεία των Χριστουγέννων!
 

Άννα Πολεμικού, Ph.D. 
Νευροψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
(προσωποκεντρικης προσέγγισης)


πληροφορίες/επικοινωνία: 
 
  6937804644 / 21 3030 1465

5 Δεκεμβρίου 2014

Η Υπόσχεση του Φροντιστή





Αν ασκείς κάποιο επάγγελμα το οποίο ενέχει πολύ ψυχικό δόσιμο, ή αν ανήκεις στην ενδιάμεση εκείνη γενιά η οποία είναι υπεύθυνη για τη φροντίδα και των παιδιών και των γονέων, ή εάν έχεις επιλέξει να φροντίζεις συνανθρώπους σου που τo έχουν ανάγκη... 

συχνά καταλήγεις εξουθενωμένος, και τελευταίος στην ιεραρχία των ανθρώπων που θυμάσαι ή που διαθέτεις αποθέματα ενέργειας ώστε να φροντίσεις. 

Το ποίημα της Rachel Snyder είναι μία μικρή υπενθύμιση... μία υπόσχεση προς τον εαυτό σου ότι θα φροντίζεις τις δικές σου ανάγκες σου πλήρως και πρωτίστως, ώστε να μπορείς, στη συνέχεια, να φροντίσεις και τις ανάγκες των άλλων...
________________________________________________________________________________


Η Υπόσχεση του Φροντιστή
-Rachel Snyder

Υπόσχομαι να θυμάμαι πάντοτε ότι το "Εγώ" εδρεύει στο κέντρο της λέξης "φροντιστής", οπότε υπόσχομαι να φροντίζω πρώτα εμένα. Διότι μόνο τότε μπορώ να νοιάζομαι για τους άλλους από μία αληθινή θέση προσφοράς.

Υπόσχομαι να θυμάμαι ότι είναι εντάξει να φάω ένα ζεστό σουφλέ σοκολάτας με σαντιγί και τριμμένα φυστίκια, ή να απολαύσω ένα πολυτελές ζεστό μπάνιο, ακόμα κι όταν εκείνος δε μπορεί ή όταν εκείνη δε θα έπρεπε, ή απλά όταν εκείνοι δεν το κάνουν. Ακόμα, υπόσχομαι να θυμάμαι ότι είναι εντάξει να απολαμβάνω την κάθε νόστιμη στιγμή.

Υπόσχομαι να θυμάμαι ότι έχω δική μου ζωή, και ότι το να είμαι φροντιστής είναι μόνο μία όψη αυτής της ζωής. Δεν είμαι η Μητέρα Τερέζα, και υπόσχομαι να θυμάμαι ότι είμαι ένας κανονικός άνθρωπος, ακόμα κι αν περνώ τις μέρες και τις νύχτες μου κάνοντας αξιοθαύμαστα πράγματα.

Υπόσχομαι να θυμάμαι ότι το να φροντίζω τον εαυτό μου δεν είναι το ίδιο με το να είμαι εγωιστής - και υπόσχομαι να επαναλαμβάνω αυτήν την υπόσχεση συχνά και με πεποίθηση.

Υπόσχομαι να με πηγαίνω να δω καμιά ταινία πού και πού, αν μπορώ να μείνω ξύπνιος για αρκετή ώρα ώστε να τη δω. Και όταν δεν μπορώ, υπόσχομαι να παίρνω έναν υπνάκο ή να κοιμάμαι για καμιά ωρίτσα παραπάνω. Και όταν είμαι τόσο κουρασμένος που και μόνο η σκέψη ενός υπνάκου υπερβαίνει τη σφαίρα της κατανόησής μου, υπόσχομαι πως θα σηκώνω το τηλέφωνο και θα ζητάω βοήθεια. Και όταν δεχθούν να με βοηθήσουν, υπόσχομαι ότι δε θα τυραννιέμαι από ενοχές που δέχθηκα.

Υπόσχομαι να βρίσκω λίγο χρόνο για μένα κάθε μέρα, και να κρατώ αυτόν το χρόνο ιερό. Για να περπατώ στο δάσος. Για να κολυμπώ. Για να ακούω μουσική. Για να προσεύχομαι. Για να πίνω τσάι με έναν φίλο που καταλαβαίνει. Για οτιδήποτε με θρέφει βαθιά, ανεξάρτητα από το τί πιστεύει οποιοσδήποτε άλλος.Υπόσχομαι, Αχ πόσο υπόσχομαι!, να μην επιτρέψω στις τύψεις ή στη ντροπή να παρεισφρήσει σε αυτόν το χρόνο.

Υπόσχομαι να γελώ, ειδικά όταν φαίνεται να μην υπάρχει κανένας απολύτως λόγος να γελάσω. Και υπόσχομαι, επίσης, να μου επιτρέπω να κλαίω πολύ και έντονα και ηχηρά όταν το χρειάζομαι. Αν ο θυμός και η περιφρόνηση ξεπροβάλουν τα άσχημα κεφάλια τους, υπόσχομαι να επιτρέπω στον εαυτό μου να αισθανθεί τα συναισθήματα και να βρει ασφαλείς τρόπους να διοχετεύσει την ισχυρή ενέργεια που εμπεριέχουν.

Υπόσχομαι να θυμάμαι ότι καμία ενέργεια δεν είναι ασήμαντη. Το μοιρασμένο χαμόγελο, το πετσετάκι του μπάνιου στο πιγούνι, το παραμύθι πριν από τον ύπνο, ένα παιχνίδι ντάμας ή ένα κρυφτό, ένα απλό άγγιγμα, το να καθόμαστε στη σιωπή. Κάθε μία είναι ένας ανεκτίμητος θησαυρός, όπως είναι και η κάθε ανθρώπινη ύπαρξη.

Ας είναι αυτή η υπόσχεση προς τον εαυτό μου. Το να επιλέγω την αγάπη έναντι του φόβου, τη συμπόνοια έναντι της κρίσης, την ενσυναίσθηση έναντι της αυταρέσκειας. Ας εκπροσωπούνται οι επιλογές μου από τις ενέργειές μου συχνότερα απ΄ότι όχι.

Ακόμα κι αν περιτριγυρίζομαι από την ασθένεια ή την αντιξοότητα ή το θάνατο, υπόσχομαι να μην ξεχνώ ότι είμαι ακόμα ζωντανός. Όταν αντικρίζω το κουρασμένο μου πρόσωπο στον καθρέφτη, υπόσχομαι να θυμάμαι ότι προτού γίνω φροντιστής, ήμουν ένας ενδιαφέροντας και ελκυστικός άνθρωπος. Υπόσχομαι να μην ξεχάσω πως εξακολουθώ να είμαι.

Υπόσχομαι να θυμάμαι όσα πραγματικά έχουν σημασία. Υπόσχομαι ότι όσο και να δίνω και όσο συγχυσμένος και να νιώθω κάποιες φορές, θα θυμάμαι ότι και εγώ εισπράττω κάτι ενεκτίμητο ως ανταπόδοση. Υπόσχομαι να επιτρέπω στον εαυτό μου να δέχεται, και να είναι ευγνώμων.

Υπόσχομαι να θυμάμαι ότι η ζωή είναι ένας φαύλος κύκλος, και ότι κάποιες φορές είμαστε εμείς εκείνοι που φροντίζουμε και ότι κάποιες άλλες φροντίζουν εμάς.

Τέλος, υπόσχομαι πως κάποια μέρα, όταν κι εγώ χρειαστώ έναν φροντιστή, θα βρω κάποιον τουλάχιστον κατά το ήμισυ φροντιστικό, όπως εμένα.


 Άννα Πολεμικού, Ph.D. 
Νευροψυχολόγος
- Ψυχοθεραπεύτρια
 (προσωποκεντρικης προσέγγισης)

πληροφορίες/επικοινωνία: 
 
  6937804644 / 21 3030 1465

3 Δεκεμβρίου 2014

Παροχή Πνευματικής Φροντίδας (Spiritual Care)




Πολύ συχνά σε περιόδους κρίσης, ασθένειας ή δοκιμασίας, όταν η αίσθηση της ασφάλειας της καθημερινότητας διαλύεται, αναδύεται η ανάγκη για πνευματικότητα και πνευματική φροντίδα.  

Ως συνέπεια ενός καταστροφικού συμβάντος, περίπου το 50% των πληγέντων εκδηλώνει φόβο θανάτου.  
H πνευματική φροντίδα είναι μία μορφή υποστήριξης η οποία αναγνωρίζει και ανταποκρίνεται στις πνευματικές ανάγκες του ατόμου που αντιμετωπίζει κάποια τραυματική εμπειρία, ασθένεια ή θλίψη
Μπορεί να εξυπηρετεί:
την ανάγκη εύρεσης νοήματος
την ανεύρεση αίσθησης αξίας του εαυτού
την υποβοήθηση της έκφρασης
την υποστήριξη της πίστης
την παροχή βοήθειας στη διεξαγωγή τελετών, προσευχών ή μυστηρίων, ή απλά 
την επαφή με έναν ευαίσθητο ακροατή την οποία έχει ανάγκη το άτομο. 

Πνευματική Φροντίδα 
Η πνευματική φροντίδα ξεκινά με την ενθάρρυνση της ανθρώπινης επαφής σε μία συμπονετική σχέση και, από εκεί κι ύστερα, κινείται προς οποιαδήποτε κατεύθυνση επιτάσσουν οι ανάγκες του ατόμου που την επιζητά. 

Πρόκειται για μια θεμελιώδη παράμετρο πολυπολιτισμικής φροντίδας ευάλωτων ατόμων και κοινωνικών ομάδων η οποία συχνά παραλείπεται εξαιτίας της άγνοιας και της παρανόησης που την περιβάλλουν.  

Η δυτική ιατρική, μέσα από το μηχανιστικό της ενδιαφέρον, θέτει το ερώτημα «πώς;», χωρίς να προσφέρει απαντήσεις σε ερωτήματα όπως το «γιατί σε εμένα;». Ωστόσο, η ανάγκη παροχής ενός πλαισίου ολιστικής φροντίδας, όπως εκίνο που προτείνει ο Wolfer (2002), που βασίζεται στη φιλοσοφία του τρίπτυχου σώματος - ψυχής - πνεύματος, αναγνωρίζεται διεθνώς ολοένα και περισσότερο. 

Εξάλλου, δεν είναι λίγες οι κουλτούρες στις οποίες η διαδικασία επούλωσης από μια τραυματική εμπειρία δεν αποτελεί απλή ιατρική λύση σε ένα ψυχοκοινωνικό πρόβλημα, αλλά μέρος μιας ολιστικής, υπαρξιακής διαδικασίας. 

Πνευματικότητα
Η πνευματικότητα αφορά: την ελπίδα και την ενδυνάμωση, το νόημα και το σκοπό, τη συγχώρεση, την πίστη στον εαυτό

Ακόμα, για κάποιους ενδέχεται να συμπεριλαμβάνει την πίστη σε κάποια θεότητα ή ανώτερη δύναμη, στις αξίες των ανθρώπων, στην αγάπη και τις σχέσεις, στη θνητότητα, στη φύση, στη δημιουργία και στην ελευθερία έκφρασης του εαυτού. 


Είναι η Πνευματικότητα και Θρησκεία το Ίδιο;

Κάποιοι περιγράφουν την πνευματικότητα ως την ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να σχετιστεί με μία υπερβατική δύναμη. 

Προτιμάται από τον όρο θρησκεία, διότι περιγράφει ένα μεγαλύτερο εύρος εμπειριών που δεν περιορίζονται εντός των οργανωμένων ομάδων που εκπροσωπούνται από τα θρησκεύματα. 

Πολύ συχνά, βέβαια, η πνευματικότητα και η θρησκεία συνδέονται, καθώς η πνευματικότητα αποτελεί απαραίτητο στοιχείο της θρησκευτικής ζωής. Ωστόσο, η φροντίδα της πνευματικότητας αποφεύγει την θρησκευτική προκατειλημμένη γλώσσα, δεν περιορίζεται στις θρησκευτικές πεποιθήσεις και πρακτικές, δεν αφορά την επιβολή των πεποιθήσεων και αξιών στους άλλους, ούτε την ανάληψη ευθυνών που έχουν εξειδικευμένοι θρησκευτικοί εκπρόσωποι. Επιπλέον, δε χρειάζεται να είναι κανείς θρησκευόμενος για να παράσχει πνευματική φροντίδα


Η πνευματική όψη της ψυχοσύνθεσης του ατόμου είναι έμφυτη στην ανθρώπινη φύση, και η παροχή πνευματικής φροντίδας έχει χαρακτηριστεί ως "η πιο βαθιά και πιο ουσιαστική πηγή ίασης" (Χάλαρη, 2007, σελ. 227).

Αφορά το να συναντήσει κανείς το συνάνθρωπο στο βαθύτερο σημείο της ανάγκης του. Δεν περιγράφεται με την έκφραση «κάνω κάτι στον άλλο» αλλά εμπεριέχεται στη δήλωση «βρίσκομαι μαζί του». Αφορά τις στάσεις, τις συμπεριφορές και την ποιότητα της παρουσίας μας. Αφορά την αντιμετώπιση πνευματικών αναγκών με αντίστοιχη επιμέλεια και προσοχή με εκείνη που παρέχεται στις σωματικές ανάγκες. 

Δεξιότητες ενός Ψυχοθεραπευτή που Παρέχει Πνευματική Φροντίδα 

Οι δεξιότητες που χρειάζεται να έχει κάποιος που παρέχει πνευματική φροντίδα είναι ένα συνονθύλευμα των δεξιοτήτων, στάσεων, και ιδιοτήτων ενός καταρτισμένου πολυπολιτισμικού ψυχοθεραπευτή ή συμβούλου ψυχικής υγείας. Συμπεριλαμβάνουν τη φροντιστική στάση και διάθεση, την ικανότητα αναγνώρισης και κατάλληλης ανταπόκρισης στις ανάγκες των ανθρώπων, την πολυπολιτισμική κατανόηση, την παρατηρητικότητα ώστε να εντοπιστούν στοιχεία τα οποία μπορεί να καταδεικνύουν κάποια υποβόσκουσα πνευματική ανάγκη όπως είναι: 
  1. η συναισθηματική διάθεση του ατόμου (π.χ. θλιμμένο, αποσυρμένο), 
  2. ενδείξεις που προκύπτουν από την ενασχόλησή του με προσωπικά αντικείμενα (φωτογραφίες, θρησκευτικά/διαλογιστικά βιβλία και σύμβολα), 
  3. η αφιέρωση χρόνου ώστε το άτομο που βρίσκεται σε ανάγκη να ακουστεί και να στηριχθεί, και 
  4. η επίγνωση του πότε θα πρέπει να απευθυνθεί σε άλλη πηγή υποστήριξης (π.χ. ιερέα, σύμβουλο, συνάδελφο, οικογενειακό ή φιλικό περιβάλλον).  

Η προετοιμασία για την παροχή πνευματικής φροντίδας είναι εφάμιλλη με εκείνη που θα παρείχε κανείς αξιολογώντας τις σωματικές ανάγκες του ατόμου. Ως εκ τούτου, μία αρχική εκτίμηση των πνευματικών ανησυχιών του ατόμου είναι σημαντική. Οι τραυματικές εμπειρίες μπορούν να προκαλέσουν σημαντική μετατόπιση των εσωτερικών πνευματικών πεποιθήσεων του ατόμου. Μπορούν να γίνουν εξαιρετικές πηγές κινήτρου για κάποιους, οδηγώντας τους να ταχθούν υπέρ της αποφυγής κάθε μορφής βίας, ενώ για άλλους μπορούν να σταθούν κινητήριες δυνάμεις για μια καταστροφική ορμή που καταλήγει στην εμμονή για εκδίκηση (Médecins Sans Frontières, 2011).  

Πολλές κουλτούρες έχουν έντονη πίστη στη μοίρα και το πεπρωμένο και ερμηνεύουν τις καταστροφές ως τιμωρία από το Θεό, ή καρμική ανταπόδοση.

Οι ερευνητές ψυχικής υγείας αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο τη σημασία των πνευματικών πεποιθήσεων και την παροχή πνευματικής φροντίδας στην διαδικασία ανάρρωσης.

 

Κάποια βοηθητικά ερωτήματα που προτείνει το Βασιλικό Κολλέγιο Νοσηλευτικής (Royal College of Nursing, 2011) ότι μπορούν να τεθούν στο άτομο, ώστε να δοθεί η ευκαιρία να παρασχεθεί έναυσμα στη διαδικασία παροχής πνευματικής φροντίδας είναι τα εξής:
«Έχεις κάποιον δικό σου τρόπο για να δώσεις νόημα στα πράγματα που (σου) συμβαίνουν;»

«Σε ποιες πηγές υποστήριξης/βοήθειας ανατρέχεις όταν η ζωή σου παρουσιάζει δυσκολίες;»

«Θα ήθελες να δεις κάποιον που μπορεί να σε βοηθήσει;»

«Θα ήθελες να δεις κάποιον που μπορεί να σε βοηθήσει να μιλήσεις ή να αναλογιστείς τις συνέπειες αυτού του γεγονότος;»
Ο Ρόλος του Ψυχοθεραπευτή


Η πνευματική ζωή αποτελεί μία σημαντική όψη της ψυχοσύνθεσης πολλών ανθρώπων και διαφόρων πολιτισμών και κουλτούρων. Είναι ένα ζήτημα οικουμενικό, πολιτισμικό και, ταυτόχρονα, βαθύτατα προσωπικό, το οποίο ενδέχεται να αναθεωρήσεις, να αμφισβητήσεις και να επαναπροσδιορίσεις αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της ζωής σου, με αφορμή εξωτερικά γεγονότα, αφυπνιστικές εμπειρίες, ή/και αναπτυξιακά ορόσημα.

 

Ένας καταρτισμένος ψυχοθεραπευτής μπορεί να σε στηρίξει κατά τη νοηματοδότηση αυτών των φαινομένων στη διαδρομή σου προς την πνευματική και -κατ' επέκταση- ψυχοσυναισθηματική σου πληρότητα και ισορροπία. Η πνευματική σου ταυτότητα μπορεί να υπάρξει ορόσημο γαλήνης και συμφιλίωσης με τον εαυτό και τα γεγονότα. Είναι σημαντικό, κατά συνέπεια, να εμπιστευτείς τη διαδικασία προσδιορισμού της και ωρίμανσης της πνευματικής σου διάστασης σε έναν θεραπευτή ή θεραπεύτρια που μπορεί να υποβοηθήσει αυτή την τόσο προσωπική για κάθε άτομο διαδικασία.



Άννα Πολεμικού, Ph.D. 
Νευροψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
(προσωποκεντρικης προσέγγισης)


πληροφορίες/επικοινωνία: 
 
  6937804644 / 21 3030 1465

 
Το παρόν κείμενο αποτελεί προσαρμοσμένο απόσπασμα από την ακόλουθη παραπομπή: 
Πολεμικού, Α. (υπό έκδοση). Συμβουλευτική σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Στη Χ. Χατζηχρήστου (Επιστ. Επιμ.). Αθήνα: Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης & Θρησκευμάτων - Γενική Γραμματεία Δια Βίου Μάθησης - Ι.Δ.Ε.Κ.Ε. 
Υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα και απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η ανατύπωση και η (μερική ή ολική) αντιγραφή χωρίς την άδεια του κατόχου.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:  
  • Dossey, L. (2014). Should clinicians honor immortality? Reflections on the continuity of consciousness. Spirituality in Clinical Practice, 1 (3), 184-188. 
  • Κουλούρη, Α., & Ρούπα, Ζ. (2008). Η επιστημολογία της φροντίδας. Το Βήμα του Ασκληπιού, 7(4), 264-278. 
  • Royal College of Nursing (2011). Spirituality in nursing care: a pocket guide. London: Royal College of Nursing.   
  • Sperry, L. (2014). Effective spirituality oriented psychotherapy practice is ethically sensitive practice. Spirituality in Clinical Practice, 1 (3), 167-168.  
  • Sperry, L. (2012). Spirituality in clinical practice: theory and practice of spiritually oriented psychotherapy. London: Routledge. 
  • Χάλαρη, Αικ. (2007). Πνευματικές ανάγκες ασθενών: μία παραμελημένη διάσταση της νοσηλευτικής φροντίδας. Κριτική ανασκόπηση. Νοσηλευτική, 46(2), 226-236. 
  • Wolfer, J. (2002). Aspects of "reality" and ways of knowing in nursing: in search of an integrating paradigm. In J.W. Kenney (Ed.). Philosophical and theoretical perspectives for advanced nursing practice (3rd ed.) (pp. 47-56). London: Jones & Bartlett Publishers, Inc.